ERMENİ GAİLESİNDE VATAN

 

ERMENİ GAİLESİNDE VATAN

hilmi özden

Takdim

2015 yılı iddia edilen “Sözde Ermeni Soykırımı”nın 100. yıl dönemidir. Önümüzdeki 2 yıl Türk Devleti ve Milleti için bu ve başka iftiraların gündeme taşınması ile geçecektir. Halbûki yaklaşık son 100-150 yıl Türklerin ve Müslümanların katledildiği, zorunlu göçe tabiî tutulduğu yıllar olarak geçmiştir. Fakat millet olarak acılarımızı hatırlatmama ve evlatlarımıza öğretmeme gibi bir özelliğimiz mevcuttur. Bu bizim aleyhimize, Türklüğün ve İslâm’ın düşmanlarının lehine kullanılmaktadır. Millî şuur geliştirilmeden hiçbir iktisadi ve endüstriyel gelişme toplumları ayakta tutamaz. Bunlar ancak bir arada olduğu takdirde Müreffeh bir Türkiye’nin ve İslâm dünyasının inşası mümkün olabilecektir.

“Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu? Ancak akıl sahipleri öğüt alırlar” (Zumer/ 9.ayet) ve Kuran’ın her bir ayeti rehberimiz olacaktır. Muhtelif konularda bir birimizi bilgilendirmek, bilgiyi paylaşmak şiarımız olmalıdır. “Sözü dinleyip de onun en güzeline uyanlar var ya, işte onlar Allah’ın hidayete erdirdiği kimselerdir” (Zumer/18.ayet) ayetinin muhatabı olmak duasıyla.

saygılarımızla

 

 

Bu yazı dün de ve bugün de Türk Devletine ve Türk Milletine gönülden bağlı, Ermeni vatandaşlarımızı tenzih eder

Ümit Özdağ ve Özcan Yeniçeri, “Ermeni Psikolojik Savaşı” isimli eserlerine şu ithafla başlarlar: “ İstiklal Harbi sırasında İstanbul'da Türk İstihbaratı için çalışan ve Anadolu'ya adam kaçıran PANDİKYAN EFENDİ'ye, Anadolu'ya silah alınması için Kuvva-i Milliyecilere kredi veren Osmanlı Bankası Müdürü KERESTECİYAN EFENDİ'ye, Türk İstihbaratının vefakar bir parçası olan BENLİYAN EFENDİ'ye ve 10 Ağustos 1982'de Taksim Meydanı'nda ASALA terörünü protesto etmek için kendisini yakan büyük Türk Ermenisi ARTİN PENİK'in aziz anılarına ithaf olunur...”Taşnak Partisi Genel Başkanı Ovanes Kaçaznuni’nin şu sözleri de tarihe düşülen önemli bir nottur: “Kötülüklerden şikayet etmek ve felaketlerimizin sebebini kendi dışımızda aramak acıklı bir durumdur; bu durum bizim millî karakteristik bir özelliğinıizdir” [1]

Eskiler, "Ermeni gailesi" diyorlardı. "Gaile" dert, sıkıntı, keder, üzüntü, insanı uğraştıran, bezdiren sıkıntılı iş demektir. Bir bakıma "baş ağrısı" hatta "baş belası". Bu gailenin geçmişinde, Ermenilerin Osmanlı Devleti'ne ihaneti var; düşmana hizmeti var; Mehmetçiği arkadan hançerlemesi var; masum Müslüman köylüleri kılıçtan geçirmesi var ve de emperyalizmin bütün çirkin oyunları var.[2]

"Ermeni sorunu, temeli 1774 Küçük Kaynarca Anlaşması'na kadar dayanan bir siyasal süreç olarak görülmez, Osmanlı'nın Batı tarafından paylaşılma sorunu ile ilişkisi kurulmaz, Birinci Dünya Savaşı'ndaki Osmanlı-Rus Savaşı'ndan bağımsız ve Sevr Antlaşması ile Kurtuluş Savaşı dışında düşünülür (ise) ...tabii ortalıkta 'soykırım' iddialarından geçilmez" [3]

21 Temmuz 1774 tarihli Küçük Kaynarca Antlaşmasi'nın VII. maddesi şöyle başlıyordu: "Devlet-i Aliyemiz teahhüd ider ki Hıristiyan diyanetinin hakkına ve kinisalarına siyanet ide..."Bu madde Rusya'yı Türkiye'deki Hıristiyanların koruyucusu durumuna getirdi. Rusya, ayrıca, Beyoğlu'nda bir Ortodoks kilise yapma, eski bir kiliseyi onarma, bunları kullanma, bütün bu konularda Osmanlı Hükümeti katında girişimlerde bulunma hakkı da elde etti. Bundan sonra Rus Çarlığı, Kaynarca Antlaşması'na dayanarak, Osmanlı Hıristiyanlarının "koruyucusu" rolünü üstlendi ve Osmanlı Devleti'nin içişlerine karışmaya başladı. Rusya için bu antlaşma, Osmanlı Devleti'ni içerden de karıştırıp parçalamanın ahdi dayanağı oldu.Bundan sonra Osmanlı tebaası Hıristiyanlar, bu arada Ermeniler, kendilerini Rus Çarının tebaası gibi görmeye başladılar. Daha 19. yüzyıl başlarında, gerek İstanbul'da, gerek Doğu Anadolu'da birçok Osmanlı Ermenisi, cebinde Rus pasaportu taşıyordu. Gizli veya açık olarak Rus pasaportu elde etmiş olan Osmanlı Ermenilerin sayısı yıldan yıla arttı. Bu Ermeniler, Rus emperyalizminin beşinci kolu durumundaydı ve her Osmanlı-Rus savaşında Ruslara hizmet etme yoluna sapmışlardır.[4]

Osmanlıdevletinin batılı hristiyan devletlerinin haçlı zihniyetiyle ittifaklarının karşısında adım adım gerilemesi sonucu Rum, Sırp, Karadağ, Bulgar ve Romenler batıdan estirilen milliyet ve hıristiyanlık düşünceleriyle teşkilatlanmaya başladılar. İlk olarak 1244 (1829) Türk-Rus savaşının sonunda Rumlar Yunan devletini kurdular. Ermeniler de batıdan gelen milliyet düşüncelerinin esintisi, haçlı zihniyetinin canlanması ve Yunan örneğinin tesiriyle Türk'ün bin yıllık ana yurdu Anadolu'da bir Ermeni devleti kurma hayaline kapıldılar. Halbuki Ermeniler Anadolu'nun her yerine dağılmış küçük küçük azınlıklar durumunda olmalarına rağmen bu bâtıl düşüncenin arkasından yıllarca koştular ve hâlâ koşmaktadırlar.

(...Ermeniler ilk defa 1244 (1829) Türk-Rus savaşının doğu cephesinde Ruslara kılavuzluk ettiler. 1293 (1877-1878) Türk-Rus savaşında Rus ordusu Erzurum'u kuşattığı bir sırada, bir kaç bin Ermeni, halkın ve ordunun manevi gücünü kırmak, bozgun ve panik çıkarmak için harekete geçtiler.

Bu savaş Osmanlı devletinin korkunç yenilgisiyle sonuçlanmış, Rus ordusu İstanbul'un yanı başındaki Ayastafonos (Yeşil köy)a kadar gelmişti. Edirne'de barış görüşmeleri başlamıştı.

İşte Ermeni meselesi bu görüşmeler sırasında. Ermeni patriki Nerses‘in idaresinde Edirne'deki Ermeni papazlarının Rus ordusu Başkomutanını görmeleri sonunda ortaya çıktı. Ermeniler, Ermeni meselesini Islahat yutturmacasıyla Ayastafonos andlaşmasına 16 nci madde olarak koydurdular. Daha sonra toplanan Berlin kongresi de Ermeni meselesini Berlin antlaşmasının 61 inci maddesine “Islahat” adıyla koyarak kabul etti.

Bu 61 inci madde ile bütün Avrupa'nın hiristiyan devletleri hep bir ağızdan İslahat bahanesiyle doğuda bağımsız bir Ermeni devleti kurmak için Osmanlı devletini zorlamaya başladılar. Berlin andlaşması Ermenileri umutlandırdı. Hayal ettikleri Ermenistan beyliğini daha doğrusu bağımsız Ermenistanı Anadolu'nun altı vilayeti: [Erzurum, Van, Bitlis, Diyarbakır, Elâziz ve Sivas ki; bu günkü idareye göre: Erzurum, Erzincan, Sivas, Tokat, Malatya, Tunceli, Elaziz. Adıyaman, Bingöl, Diyarbakır, Siirt, Bitlis. Muş, Ağrı, Van ve Hakkâri vilayetleriyle Bayburt kazasını içine alan Anadolu'nun yarısına yakın demek olan on altı vilayet ile bir kaza demek] ile Kilikya (İçel, Adana, Kahraman Maraş, Gazi Antep, Urfa ve Mardin) üzerinde kurmaya çalıştılar. 1878 den ikinci meşrutiyetin ilanına (1908) kadar yani Sultan II. Abdülhamid Hanın saltanatı Anadolu ve İstanbul'da bir çok kanlı ayaklanmalar çıkardılar. Ne yazık ki; bu ayaklanmaların ele başıları hiristiyan Avrupa devletlerinin himayesiyle cezalandırılamadılar. 1908 den 1914 tarihine . kadar da gizli ve açık komite faaliyetleri görüldü. 1914 te Osmanlı devletinin birinci dünya savaşına girmesi üzerine Moskof ordularıyla iş birliği ederek Türk ordusunu arkadan vurmaya kalkıştılar.

Kırım Savaşı'nda (1853-1856) Osmanlı ve Avrupa Devletleri ittifak halinde Rusya’yı yendi. 1856'da Osmanlı Devleti ve Avrupa “Büyük” Devletleri, Paris'te barış masasına oturdular: İlginç ve düşündürücüdür ki, Rusya'nın 1774'te savaşla aldığı Küçük Kaynarca imtiyazının benzerini bu defa Batılılar, 1856'da, dost ve müttefik olarak aldılar! Barış konferansı açılırken dost ve müttefik İngiltere ile Fransa, önce, Sultan Abdülmecid'e bir ferman çıkarttırdılar. 28 Şubat 1856'da yayımlanan bu fermanla Padişah, Müslüman, Hıristiyan ve Musevi tebaası arasında zaten ırk ve din ayrımı gözetmediğini tekrar vurgulayıp ilan etti. Bu belge, Islahat Fermam adıyla tarihe geçmiştir. Bu ferman yayımlanmakla kalsaydı iyiydi.

Fakat Islahat Fermanı, İngiltere'nin ısrarı ve baskısı üzerine, Paris Barış Antlaşmasına da geçirildi. Böylece ferman, bir Osmanlı iç hukuk belgesi olmaktan çıktı, uluslararası bir belge halini aldı. Paris Barış Antlaşması, Islahat Fermanı'nın yayımlanmasından bir ay sonra, 30 Mart 1856'da imzalandı.

Osmanlı Devleti, Rusya, Avusturya, Fransa, İngiltere, Prusya ve Sardinya tarafından imzalanan bu antlaşmaya Islahat Fermanı İle ilgili bir madde kondu (Md. 9). Padişah fermanı Osmanlı Devleti'nin bir iç işi olduğu halde uluslararası bir antlaşmada buna yer verilmesi, hesapça, Rusya'nın Osmanlı içişlerine karışmasını önlemek amacını gütmüştü. Fakat Batılı devletler bunu tam ters biçimde yorumladılar. Bu madde Rus müdahalelerinin önünü kesmek şöyle dursun, bütün Büyük Devletlerin müdahalelerinin önünü açtı. Bu antlaşmaya dayanan Batılı Büyük Devletler de Rusya gibi Osmanlı Hıristiyanlarının "koruyuculuğu" rolünü üstlenmeye ve Osmanlı Devleti'nin İçişlerine karışmaya başladılar.

İngiltere Dışişleri Bakanı Lord J. Russel, İstanbul'daki İngiliz Büyükelçisi Sir H. Buhver'e gönderdiği talimatta, "1856 Paris Antlaşması, Babıâli'nin Hıristiyan tebaası üzerinde bîr tek devletin koruyuculuğu yerine beş devletin ortak koruyuculuğunu (collective protectorate) getirmeyi öngörmüştür." diyordu.

ABD Tüccarı ve Misyonerler

Biraz da ABD'ye bakalım: Dikkat edildiyse, yukarıda anılan Büyük Devletler (Düvel-i Muazzama) grubu içinde ABD yoktur. Paris Antlaşması'nın altında da ABD imzası yoktur. Çünkü o dönemde ABD, Monroe Doktrini'ne uygun bir politika izliyordu. ABD Başkanı James Monroe'nun (1758-1831) adıyla anılan bu doktrin, Avrupa devletlerini Amerika'nın içişlerine kesinlikle karıştırmamayı öngörüyordu. Serpilmekte olan ABD, yeterince güçlenebilmek için Avrupa devletlerini kendisinden uzak tutuyordu. Buna karşılık kendisi de Avrupa işlerinden uzak duruyormuş ve Avrupa politikasına karışmıyormuş gibi görünüyordu. Ama ABD, epeydir Osmanlı ülkesini "keşfetmiş" idi ve Osmanlı İmparatorluğu'nu parçalama sürecinden uzak kalamazdı, kalmayacaktı. Amerikalı, Osmanlı Hıristiyanları, özelikle Osmanlı Ermenileri gibi bir kozu sonuna kadar kullanacak, istismar edecekti; fakat bunu yaparken farklı bir yöntem izleyecekti.

Washington Hükümeti, Osmanlı Ermenilerine el uzatma veya el atma işini, bugünkü moda deyimiyle “sivil toplum kuruluşlarına ve özel sektöre” havale etti; kendisi hükümet olarak arka planda kalmayı yeğledi. Sivil toplum kuruluşları derken Amerikan misyoner örgütlerini ve yardım kuruluşlarını kastediyoruz; özel sektör de Amerikan tüccarı demektir. Amerikan Protestan misyonerleri Ermeniler arasında gerçekten etkili oldular. Amerikalı tarihçi Joseph L.Grabill buna “Protestan Diplomasisi” demektedir ve bu konuda dikkate değer bir kitap yayımlamıştır.[5]

Evet, Amerika Birleşik Devletleri, Avrupa'dan başka bir yol seçti: Önce, misyonerleri ve tüccarı aracılığıyla Osmanlı ülkesine girme ve Osmanlı Ermenilerine el atma yolunu tuttu. 1810'da Boston'da kurulan dışa dönük Amerikan misyoner örgütü American Board of Commissioners for Foreign Missions 1819'da Türkiye'yi de programına aldı. Ardından 1830'da da Osmanlı Devleti ile ABD arasında bir ticaret anlaşması yapıldı ve Osmanlı toprakları hem Amerikan tüccarına hem de Protestan misyonerlerine açıldı.Amerikan misyoner örgütü "American Board..." tarafından Türkiye'ye gönderilen Levi Parsons ve Pliny Fisk adlarındaki ilk Protestan misyonerleri, 14 Ocak 1820'de İzmir'e çıktı. Parsons, İzmir'e çıktıktan az sonra, "Tanrı’nın yardımıyla, bu kudretli günah imparatorluğunu tamamen yıkacak bir sistem kurmaya" ant içtiğini yazdı.[6] "Kudretli günah imparatorluğu" dediği Osmanlı İmparatorluğu'dur. Amerikan misyonerleri, ta 1820'lerde, yani Mora'daki Yunan ayaklanması günlerinde bu güçlü kudretli Osmanlı Devleti'ni yıkıp ortadan kaldırmayı kafalarına koymuşlar.

Ve... tam yüzyıl sonra, 1920'lere gelindiğinde, artık Osmanlı İmparatorluğu'nun yerinde yeller estiği görülmüştür. Koskoca bir devlet sadece misyonerlerin çalışmalarıyla elbette yıkılamazdı. Ama Osmanlı Devleti'nin yıkılışında Amerikan misyonerlerinin ve Osmanlı Ermenilerinin de küçümsenemeyecek bir payı olduğu inkâr edilemez. Amerikan misyonerleri, 1820'den 1839'a kadar İstanbul, İzmir, Adapazarı, Bursa, Trabzon, Erzurum, Yozgat, Rumeli'de Samakov ve Beyrut gibi yörelerde faaliyetlerini geliştirdiler. 1831'de Türkiye'de ilk resmi Protestan misyoner merkezi, Amerikalı misyoner William Godell tarafından İstanbul'da kuruldu. Godell'in ilk yaptığı işlerden biri İncil'in Ermeni harfleriyle Türkçe olarak basılmasını sağlamak ve Ermeniler arasında çalışmaları yoğunlaştırmak oldu. Türkiye Ermenileri, evlerinde de kiliselerinde de Türkçe konuşuyorlar, fakat Arap harflerini okumakta zorlanıyorlardı. Onun için Ermenilere dönük İncil kitapları, Ermeni harfleriyle Türkçe olarak basıldı. Osmanlı ülkesinde unutulmaya yüz tutmuş Ermeniceyi dirilten, Ermenilere Ermenice öğreten, Ermenice gramer ve sözlük kitaplarını yazanlar misyonerler oldu.[7]

7 Mayıs 1830'da Osmanlı İmparatorluğu ile ABD arasında Ticaret ve Seyrisefain Anlaşması imzalandı. Anlaşma ile ABD'ye "en çok kayrılan ülke" ("en ziyade müsaadeye mazhar devlet") statüsü tanındı. Yani Amerikalılara kapitülasyonlardan azami ölçüde yararlanma hakkı tanındı. Aynı anlaşma ile Amerikan tüccarına Türkiye'de imtiyazlı sim­sarlar (brokers) kullanma hakkı bahşedildi. Ermeniler bakımından bu hak çok önemliydi. Çünkü bu haktan en fazla yararlananlar Rumlar ve Ermeniler oldu. Rumlar kıyı bölgelerinde, Ermeniler ise içerlerde etkili oldular. Örneğin İzmir limanına boşaltılan Amerikan malını Harput'a kadar, Kars'a, Van'a kadar ulaştıran upuzun zincir Ermenilerin tekeline geçti. Ve Ermeni simsarlar Amerikan tüccarının kanatları altında palazlandılar ve kendilerini Doğulu Yankee'ler olarak görmeye başladılar. Bu yeni yetme Osmanlı Ermeni tüccarının bir ayağı artık Atlantik ötesindeydi.[8]

Amerika'ya Gönderilen Ermeni Öğrenciler ve Ermeni Göçleri

1848'de Osmanlı Hükümeti, Türkiye'deki Protestanları ayrı bir cemaat olarak resmen tanıdı. Amerikan Protestan misyonerleri en çok Ermeniler arasında başarılı olmuş, birçok Ermeniyi Protestan mezhebine çekmişlerdi. Öteki Osmanlı Hıristiyanları ile Museviler ve Müslümanlar ise din ve mezhep değiştirmeye, Protestan olmaya yanaşmamışlardı. Protestanlığa geçenler hemen hemen yalnız Ermenilerdi. 19. yüzyılın sonunda Türkiye'deki Protestan Ermenilerin sayısı 60.000'e ulaşmıştır. Bu çiçeği burnundaki Protestan cemaati üzerine, yalnız misyonerler değil, fakat aynı zamanda hem İngiltere, hem de ABD hü­kümetleri koruyucu kanatlarını gerdiler.[9]

1840'larda misyonerler Türkiye'den ABD'ye Ermeni öğrenciler göndermeye başladılar. İlk gönderilenler papaz olarak yetiştirilmek üzere Amerikan teoloji okullarına ve teoloji fakültelerine yerleştirildi. Daha sonra laik eğitim için de Ermeni gençleri Amerika'ya gönderildi. Bu gençlerin bir bölümü öğrenimlerini tamamlayıp Türkiye'ye döndü, bir kısmı göçmen olarak Amerika'da kaldı, ABD vatandaşlığına geçti. Bunlar, ABD'de Ermeni göçmenlerinin öncüleri oldu, Ermeni kolonisinin çekirdeğini oluşturdu. İlerki yıllarda, Amerikalılarla iş tutan küçük Ermeni tüccarları, onların ardından 1890'lara doğru küçük esnaf, zanaatkar ve köylü Ermeniler de dalga dalga Amerika'ya göç etti. Ermeni gençleri önce bekâr olarak gitti, ardından evlenmek üzere kızlar Amerika'ya gönderildi. 1900 başlarında Türkiye Ermenileri bir çeşit "Amerikan sıtmasına" tutulmuşlardı; göçler çorap söküğü gibi artmaya başlayınca, Osmanlı yönetimi, bazı yörelerde nüfus azalmasın diye göçleri kısıtlayan tedbirler aldı. 1890-1900 arasında 12.000 kadar Ermeni Amerika'ya göç etti. 1901'den sonra Amerika'ya Ermeni göçleri daha da hızlandı. 1908'de 3.300, 1910'da 5.500 ve 1913'te 9.355 Ermeni Türkiye'den Amerika'ya göç etti. ABD'de Ermeni kolonisinin nüfusu 50.000'i aştı. Kısacası, Türkiye'den Amerika'ya Ermeni göçü -Amerikan misyonerlerinin ve Türkiye ile "iş yapan Amerikan tüccarının da etkisiyle- 1915 tehcir olayından 75 yıl önce başlamış ve 19. yüzyılın bütün ikinci yarısı boyunca ve ondan sonra da devam etmiştir. Ermeni göçmenler, ABD'ye halı, kilim götürürken Türk düşmanlığını da götürdüler ve yaydılar.[10]

Anadolu, 19. yüzyılın son çeyreğinde misyonerlerin ve yabancı konsoloslukların istilasına uğramış durumdaydı. Ermenilerin yaşadığı belli başlı Anadolu şehirlerinde İngiliz, Amerikan, Rus, Fransız vs. konsolosları vardı. Misyonerler ve konsoloslar Anadolu'da mekik dokuyorlardı. Her biri Ermenilerin elinden tutuyor, onları kendi taraflarına çekiyordu..[11]

1877-1878 Savaşı ve Osmanlı Ermenileri

1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'ndan sonra Osmanlı Ermenileri artık yerlerinde duramaz oldular. Üst üste Büyük Devletlere başvurup özerklik istemeye başladılar. Hem Rusya'dan, hem de İngiltere'den anlayış, hatta destek gördüler. İstanbul Ermeni Cemaati, Ocak 1878'de, Edirne'ye gelmiş olan Rus Başkumandan Vekili Grandük Nikola'ya gizlice bir heyet gönderdi ve hem Rus Çarına bağlılıklarını bildirdi, hem de Ermeniler için özerklik istedi. Orada bulunan General İgnatieff söz verdi; yapılacak barış antlaşmasına Ermenilerle ilgili bir hüküm konacaktı. Gerçekten 3 Mart 1978 günü imzalanan Ayastefanos (Yeşilköy) Antlaşması'na Ermenilerle ilgili bir madde kondu; bu madde daha sonra Berlin Antlaşması'na da girecekti.[12]

İstanbul Ermeni Patriği Nerses, 13 Nisan 1878'de İngiltere Dışişleri Bakam Lord Salisbury'ye bir muhtıra yolladı. Patrik, Ermenilerin artık Müslümanlarla bir arada yaşayamayacaklarını söyleyerek, "Türkiye Ermenistanında bir Hıristiyan yönetim" kurulmasını istedi. "Türkiye Ermenistanı" ile nerenin kastedildiği ise pek belli değildi. Çünkü, Türkiye'nin çeşitli yerlerinde Ermeniler yaşıyor idiyse de hiçbir yerde bir Ermeni nüfus çoğunluğu yoktu; tıpkı bugün Ermenilerin yaşadığı Fransa'da veya ABD'de bir "Ermenistan" bulunmaması gibi. Patriğin başvurusu da boşa gitmedi. 4 Haziran 1878'de Osmanlı Devleti ile İngiltere arasında imzalanan Kıbrıs Antlaşması'nın birinci maddesinde Osmanlı Ermenileriyle de ilgili önemli bir hüküm yer aldı. Türkiye bakımından bu hüküm, Kıbrıs'ın yönetiminin İngiltere'ye bırakılması kadar önemliydi, denilebilir: çünkü bu hüküm Ermeni gailesini kamçıladı ve Anadolu'yu Balkanlaştırdı.[13]

Anadolu'yu karıştırıp Balkanlaştırmak için Rusya ve İngiltere yarış içindeydi. Rusya Ermenilere bir şey mi vaad ediyor, hemen ardından İngiltere de aynı vaatte bulunuyor. Rusya Ayastefanos Antlaşması'na Ermenilerle ilgili bir madde mi koyuyor; İngiltere de Kıbrıs Antlaşması'na benzer bir hüküm koyuyor. Birkaç ay sonra bu iki Büyük Devlet Berlin'de buluştular ve öteki Büyük Devletlerle birlikte 13 Temmuz 1878 tarihli Berlin Barış Antlaşması'na Ermeniler için ortaklaşa şu hükmü koydular (sadeleştirilmiştir):

"Madde 61- Babıâli (yani Osmanlı Devleti), Ermenilerin oturdukları vilayetlerin yerel şartları dolayısıyla muhtaç oldukları ıslahat ve düzenlemeleri yapmayı ve Kürtler ile Çerkezlere karşı (Ermenilerin) emniyet ve huzurlarını korumayı taahhüt eder.."[14]

Berlin Antlaşması'nın altında Avrupa Büyük Devletlerinin hepsinin imzaları vardı. Yani Osmanlı Ermenileri, artık kendilerini Büyük Devletlerin ortak koruması altında görebilirlerdi ve öyle gördüler. Artık Ermenileri tut tutabilirsen. Avrupa, Ermeni toplumuna bir "altın madeni" sunmuştu. Bu madeni çalıştırmak artık Ermenilere düşüyordu. Mora'da Yunanlılar ayaklanmış, arkasından bir devlet kurmuşlardı. Filibe Sancağında Bulgarlar ayaklanmış, bunun da ardından bir Bulgar Prensliği kurulmuştu. İşte Kıbrıslı Rumlar da İngiliz idaresine girmişlerdi. Öyleyse Ermenilere gün doğmuş demekti.[15]

Anadolu'da Yabancı Konsoloslar

Yabancı konsolosların Anadolu'da Ermeniler arasında dolaşmaları Ermenileri daha da kamçıladı. Konsolosların gezileri Ermenilere birer mesajmış gibi algılanıyordu. Konsoloslar sanki Ermenilere "Ne duruyorsunuz, kıpırdasamza; Yunanlıların ve Bulgarların yaptığını yapsanıza..." demek istiyorlardı. Ermeniler öyle anlıyorlardı. Bir örnek: Adana Valiliği, 15 Aralık 1879 günü Dahiliye Nezaretine şunları yazdı (sadeleştirilmiştir):

"İngiltere Devleti tarafından Adana'ya Konsolos Vekili olarak atanan Yüzbaşı Cooper'ın elinde bulunan fermanda kendisinin normal konsolos vekili olarak sadece İngiltere vatandaşlarının işlerine bakmak üzere tayin edildiği açıklanmakta iken, buraya geldiğinden beri mazlumların koruyucusu şeklinde görünüp mahkemelerde davalarını kaybeden ve tüccar olan hak sahiplerinin verdiği (ve) şikâyet içeren dilekçe ve önerileri kabul ederek kendilerine yardım vaadetmektedir.'Bu davalara niçin böyle karar verilmiş? şeklinde savcıya sorular sormak ve şikâyette bulunanlara Osmanlı Devleti'nin idaresini kötüleyip İngiltere Devleti'nin adaletini överek kalpleri kazanmaya çalışmak türündeki davranışları tahammül sınırını aşmıştır[16].

Gariptir ki geçen gün benimle yaptığı görüşmede, “Bu yöre halkı fazlasıyla Rusya eğilimli ve İngilizlere soğuk görünüyorlar. Özellikle Müslüman halk pek uzak duruyor. Bunları İngilizlere ısıtmak için ne gibi önlemlere başvurmak gerekir?” anlamında sorular sorup bir görüş bildirmemi istedi. Şimdi ise vilayeti gezmek istemektedir. Gittiği yerlerde de burada gösterdiği davranışları göstereceğinden asla şüphe yoktur. Şu sıralar buranın da Kıbrıs gibi İngilizlere bırakılacağı, konsolosun gelişinin bu yüzden olduğu, Kozan, Zeytun, Dersim ve Van'ın Ermenistan adıyla -Bulgaristan gibi- Ermeni bir valinin özerk yönetimine verileceği söylentileri halk arasında yayılmaya başladı. Bu gelişmenin Osmanlı Devleti'nin hukuk ve bağımsızlığı için ne derecede zararlı olup memleketin idare ve güvenliğini bozacağım tarafınıza söylemeye gerek yoktur. Ancak bu durum biraz daha sürecek olursa vatandaşların düşünceleri tamamen değişecek ve gelecekte vaziyet daha tehlikeli bir hal alacaktır. Bunlara karşı nasıl hareket edileceği hakkında elimde talimat olmaması dolayısıyla bir taraftan sorumluluk korkusu ve diğer yandan hükümetin şerefim koruma görevi beni kararsızlık ve sıkıntı içinde bırakmaktadır. Hareket tarzımı belirlemek için ayrıntılı emirlerinizi istirham ederim. 17Aralık 1879 [17]

Osmanlı toplumunun içi işte böyle karıştırıldı. Türklerle Ermenilerin arası böyle açıldı. 1909'da Adana'da patlak veren Ermeni ayaklanması ve Türk-Ermeni vuruşmasının tohumları böyle atıldı. AdanaValisi, İngiliz kışkırtmalarının nereye varacağını, 30 yıl önceden haber veriyor: "Bu gidişle memleketin güvenliği bozulacak, vatandaşların düşünceleri tamamen değişecek ve ilerde daha tehlikeli bir hal alacak" diyordu. Yukarıdaki rapor sadece bir örnektir ve yalnız Adana'daki İngiliz Konsolos Vekili Cooper'm "sabırları taşıran" kışkırt­malarıyla ilgilidir. Anadolu'da onun gibi daha birçok yabancı konsolos vardı. Berlin Antlaşması'nın ardından Anadolu'da mantar gibi yabancı konsolosluklar açıldı. Yalnız ingiltere 10 kadar konsolosluk açmıştı. Bunlar şu şehirlerdeydi: Adana, Ankara, Diyarbakır, Erzincan, Erzurum, Halep, İzmir, Muş, Sivas, Trabzon, Van.[18]

İngiliz konsolosluklarından başka Rus, Fransız, Amerikan, Alman, Avusturya ve İran konsoloslukları da vardı. Ayrıca İngilizlerin Tebriz, Batum gibi Anadolu'ya yakın yerlerde de konsoloslukları bulunuyordu. 1896 yılında Erzurum'da altı yabancı konsolosluk vardı: Rus, İran, Fransa, İngiltere, İtalya ve Amerika Birleşik Devletleri konsoloslukları. İtalyan konsolosluğu daha sonra kapandı, öteki beş konsolosluk çalışmalarını sürdürdü. 1878 Berlin Antlaşması, Ermenilerin yaşadığı yerlerde reform yapılmasını öngörmüştü. Emperya­list Büyük Devletler bu reformları denetleyecekti. Anadolu'daki yabancı konsoloslar, emperyalist ülkelerin görevlileriydi. Ermeniler 1887 yılında Hınçak, 1890 yılında Taşnaksutyun adlı Ermeni ihtilal örgütlerini kurmuşlardı. Rusya Ermenileri tarafından kurulmuş olan bu örgütler 1890 ortalarında Anadolu'da kan dökmeye başlamışlardı. Tam bu sıralarda Doğu Anadolu'da yeni yeni yabancı konsolosluklar açıldı.[19]

"Büyük Ermenistan" Hayali ve Ermeni Ayaklanmaları

Ermeni ihtilalcileri, 1890'lardan başlayarak, Anadolu'da kan dökerek bir "Büyük Ermenistan" hayalini hayata geçirmeye kalkıştılar. Büyük Devletlere güvenerek böyle bir maceraya atıldılar. Balkanlar'da yaşanan acılardan ibret alacakları yerde, Balkan milliyetçilerini örnek aldılar. Yunanlıların bir Megali İdea veya "Büyük Ülkü" yani "Büyük Yunanistan" emeli olduğu gibi, Ermeni ihtilalcileri de bir "Büyük Ermenistan" hülyasına kapıldılar. Samsun-Mersin hattının doğusunda kalan bütün Anadolu topraklarını "Ermenistan" yapmak istiyorlardı! Buralarda ezici bir Müslüman çoğunluk yaşadığını ise hiç hesaba katmadılar.[20]

Berlin Antlaşması'nın ardından ihtilalci Ermeni örgütleri kuruldu: 1887'de Hınçak örgütü, 1890'da Taşnak partisi sahneye çıktı. Hemen belirtelim ki, bu örgütleri kuranlar Osmanlı Ermenileri değil, Rusya Ermenileriydi. Hınçak örgütü, Rusya'nın varlıklı Ermeni ailelerinin Avrupa'da okuyan çocukları tarafından İsviçre'nin Cenevre şehrinde, Taşnak örgütü ise Tiflis'te kuruldu. Ama her ikisi de Osmanlı Ermenilerini peşlerine takıp Osmanlı'ya silah çekti. Osmanlı topraklarında bir büyük Ermenistan kurma emeline kilitlendiler. Hiçbiri Ruslara silah çekip Rus İmparatorluğu içinde bağımsız bir Ermenistan kurmaya kalkışmadı. Ermeni ihtilalcileri veya komitacılar, 1890'lardan başlayarak yıllarca Anadolu'yu kana buladılar; tıpkı yüz yıl sonra PKK teröristlerinin yaptıkları gibi. Üst üste silahlı Ermeni olayları, Ermeni ayaklanmaları çıkarıldı. Silahlı eylemler imparatorluk payitahtı İstanbul'a da taşındı.[21]

İstanbul'da, Galata semtindeki Osmanlı Bankası silahlı-bombalı bir Ermeni çetesi tarafından basıldı. Hatta 1905 yılında Sultan II.Abdülhamid'e de suikast düzenlendi. Ermeni çeteleri cüretkârlıkta Balkan çetelerini bile geride bıraktılar. Balkan asilerinden hiçbiri imparatorluk payitahtı İstanbul'da eylem yapmaya, suikast eylemlerini Osmanlı sarayına kadar taşımaya cüret edememişti. Ermeni çeteleri bunlara da cüret ettiler. Eylemleri ses getirdi, Avrupa'da ve Amerika'da yankı yaptı. Yurtdışında "Müslüman Türkler, masum Hıristiyan Ermenileri kesiyor" diye haksız bir haçlı propaganda kampanyası yürütüldü; Osmanlı yönetimi ve Türk halkı karalanmak istendi.[22]

Ermeni ihtilalciler yanlış hesap yapmışlardı. Anadolu'da kan dökünce, gürültü koparınca Büyük Devletlerin Osmanlı Devleti'ne savaş açacaklarını, gelip bu topraklarda bir Ermeni devleti kuracaklarını düşünüyor, taraftarlarına da bu düşünceleri aşılıyorlardı. Fakat evdeki hesap çarşıya uymadı, Taşnak komitacılarının beklentileri boşa çıktı. Ermeniler için savaşa girecek bir büyük devlet çıkmadı. Komitacılar yenildiler. Ama umutlarını yitirmediler. Özellikle Taşnak komitesi, silahlı mücadele düşüncesinden hiç vazgeçmedi.[23]

Robert Kolejin kurucusu D.Hamlin, 23 Aralık 1893'te, "Boston Congreationalist Journal" gazetesinde yayınlanan mektubunda bir komitacının ağzından amacını açıklıyordu;

"İmparatorluğun her yerinde örgütlenen Hınçak çeteleri Müslümanları yok etmek için fırsat gözeteceklerdir. Bunun üzerine kuduran Müslümanlar, ayaklanarak savunmasız Ermenilere saldıracaklar ve Rusya, "Hrıstiyanlık adına " memleketi işgal edecektir!.. "

Olaylar:

1776'da Kahraman Maraş'ın Zeytun (Süleymaniye) ilçesinde, vergi ödememek için devlete başkaldırmak, bunun için silaha sanlmak, şeklinde başlar. Bu isyan zamanla genişleyerek, jandarmanın baş edemeyeceği ölçülere varmış, gönderilen askeri kuvvetle hazırlıklı olarak çatışmaya girişilmiş, Rusya, Fransa, İngiltere, sonuç olarak dış mihrakların işe karışmasıyla tam bir siyasi kimlik kazanmıştır.

1804: Londra'da "Britsch and Foreign Bible Society" kuruluyor. Görevleri Anadolu'ya misyoner göndermektir. Fakat zamanla, bir taraftan Anadolu'ya köklü bir şekilde yerleştikleri gibi, Öte yandan da Amerika'da "Ermenileri işkenceler içinde inleten zalim Türkler" propagandasını yayarlar ve tüm olanakları sınırsız kullanarak, buna bütün Amerikalıları inandırırlar.

1828:Ermenistan'ın Ruslar tarafından kuruluşu; İran'la Rusya, Türkmençayı anlaşması sonucu, Erivan ve Nahcivan Hanlıkları Rus yönetimine geçer. Ruslar Erivan yakınlarındaki AHIRKELEK kasabasına 20.000 Osmanlı Ermenisi, 20.000 Rus Ermenisi yerleştirirler. Çar kendini Ermenistan kralı ve tüm Ermenileri de Rus ilan eder. Ruslar, Asya ile Anadolu Türklerinin birleşmemesi için gerek duydukları bir engeli gerçekleştirmişlerdir.

1839: Edirne anlaşmasıyla Ruslar, bugünkü sınırlarımıza kadar Kafkaslarda egemendirler. Ermeniler, Islahat Fermanı, I. Meşrutiyetin ilânı ve 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı ile birlikte yüzyıllarca ekmeğini yedikleri İmparatorluk topraklarında toplu ve planlı isyanlar çıkartmaya başlamışlardır. Islahat Fermanı ile birlikte can ve mal güvenlikleri garanti altına alınmış olan Ermeniler, devletin en hassas yerlerindeki makamlarda görev almışlardır. Millî şuurun hakim olmadığı  İmparatorlukta Adalet, Millî Eğitim, Bayındırlık,  Maliye hatta Dışişleri (Hariciye) bakanlıklarının başına getirilmelerinde bir sakınca görülmemiştir.

İşte birkaç örnek: Gabriel Noradunkyan Hariciye Bakanı Agop Kazasyan Bayındırlık Bakanı, Obannes Sakız, Hariciye Bakam Müsteşarı, Vaham Adalet Bakanlığı Müsteşarı, Artin Dudyaîî Müsteşar, Haruryan Dnûyan Müsteşar, Mantık Azaryan Garabet Artin Dikran Akksenyan Yertvara Zölırap Hovsep Masakyan Dikran Tiagir Mihran KavafyanMilıran Büz Ceraber ArtanMüsteşar Viyana Büyükelçisi, Brüksel Büyükelçisi, Londra Büyükelçisi, Lahey Büyükelçisi, Berlin Büyükelçisi, Brüksel Büyükelçilik Müst., Millî Eğ. Bak. Müst., PTT Gen. Müdürü...  

İşte İmparatorluk içinde savaştan savaşa koşan, uzun yıllar süren savaşlardan sonra yurduna döndüğünde bütün birikimlerinin yok olduğunu gören, bu nedenle hiç bir birikime sahip olamayan ve daima yoksulluğa mahkum olan Türkler, diğer tarafta büyük mevkî ve servet sahibi olan ve prensler gibi yaşayan Ermeniler. İmparatorluk idaresinin kendilerine sağladığı imkânlar ve imtiyazlarla, büyük bir serbesti içinde yurdun her yerinde kütüphaneler açan, matbaalar kuran Ermeniler kendi dilleri ile kitap, dergi ve gazeteler de çıkarmakta idiler. Binlerce Ermeni genci yüksek öğrenim için Avrupa' ya gönderilmiş, kafaları "Türk düşmanlığı" ile doldurulmuş olarak ülkeye dönmüşlerdir. Bu gençler ileride devleti bölüp parçalamaya yönelik çıkartılan isyan ve ayaklanmaların hazırlanışında ve uygulanmasında büyük rol oynamışlardır.

1853 yılında kurdukları "Ermeni Maarif Cemiyeti"nde ileride kurmayı planladıkları Ermenistan devletinin anayasasını dahî hazırlayan Ermeniler, 1862'de İlan edilen "Islahat Fermam"nı gerekçe göstererek 99 madde olarak hazırladıkları "Ermeni Millî Nizamnamesi"ni Osmanlı Hükümeti'ne kabul ettirmişlerdir. Bu nizamnameye dayanarak, 140 milletvekilinden oluşan meclislerini kurmuşlardır. Bu meclis üyelerinin 20'sini kilise mensupları, 40'nı taşradan gelenler, 80'ini de kilise cemaatleri tarafından seçilenler oluşturuyordu.

Bu meclisin 25 Ağustos 1862 tarihinde İstanbul'da yaptığı ilk toplantısından sonra, kendi elimizle kurdurduğumuz ve büyük yetkiler ve ayrıcalıklar verdiğimiz patrik ve patrikhane desteği ve yönlendirmesi ile Van'da "Van Kartalı", Muş'ta "Muş Kartalı" ,İstanbul'da "Ararat" dergilerini yayınlayarak devamlı "Türk Düşmanlığı" ve "Ermeni Etnik Ayrımcılığı" konusunu işlemişlerdir. “Berlin Konferansı'na Ermeni meselesini götüren ve 1866 yılında Ermeni Meclisince Patrik seçilen Ermeni çete başı Hristiyan, yaptığı konuşmada,"Ermenistan'ın acı çeken bir temsilcisiyim. Bu hükümette benden öncekilerin yaptığını yapmayacağım. Benim yapacaklarım Ermenilerin ve Ermenistan'ın bağımsızlık mücadelesi olacaktır!" diyebilmiştir. Aynı dönemde bir köpek sadakatiyle hizmet ettikleri Rusya, çıkardığı bir kanunla Ermeni Patriği'nin nasıl çalışacağını belirlemek amacı ile 8 kişiden oluşan bir meclis kurmuş, bu meclis üyeleri ile patriğin tayın işini doğrudan Çar'a bırakmıştır. Patrikhanenin çalışmalarını denetleyecek bir yetkili tayin edilmiş, Rus politikasına aykırı davrananların şiddetle cezalandırılacağı hükme bağlanmıştır. Rusya'nın bu ceza ve sürgünlerinden nasiplerini sıkça alan Ermeniler bunlardan asla söz etmemektedirler. Kafkasya Genel Valisi Gaützin'in hazırlayıp Çar'a sunduğu bir rapor da, Ermenilerin tek hedeflerinin bağımsız devlet kurmak, okul ve dinî müesseselerini açmak ve idare etmek olduğunu bildirerek,"Bunlar (Ermeniler) Rusya için fesat yuvası haline gelmiştir" diyerek önlem alınmasını istemiş, bunun üzerine Çar, çıkardığı bir fermanla bütün Ermeni okulların da Rusça eğitimi zorunlu kılmıştır. Rusya Ermenilerin anladığı dilde konuştuğu için de Osmanlının basma gelenlerin kendi başına gelmesini önlemişti. 1850'den sonra, İngiliz ve Amerikan diplomasisinin etkileriyle, Anadolu'nun çok sayıda ilçe ve kentlerine kadar girilerek, 436 kilise ve Şapel açılmıştır. Misyoner ve mensuplarının sayısı, 60.000 e yükselmiş, Ermeniler için 21 okulda 24.000 Ermeni genci yetiştirilmiş, son defa da 9 kentte, İstanbul, İzmir, Merzifon, Kayseri, Tarsus, Maraş, Antep, Harput'ta 9 kolej açılmıştır. Zengin iş adamı, Crıstoper Robert İstanbul da bir kolej açılması için 400.000 dolar vermiştir. Bu kolej halen İstanbul'da onun adım yaşatmaktadır Robert Kolej!..

 

İSYANLAR (1908'e kadar[24])

Sivas'ta ilk Ermeni ayaklanması1881, Erzurum olayı        1890, Kum Kapı ayaklanması 1890, Yozgat olayı1893, Tokat olayı 1894, Kayseri olayı 1894, Birinci Sason veya Talurî İsyanı1892, 1893, 1894, Babi-Ali baskını 1895,

1311 - 1312 (1895-1896) yıllarındaki Ermeni ayaklanmaları: İzmit, Ankara, Kayser, Diyarbakır, Zeytun isyanı(Diyarbakır olayı), 1896:Siverek, Lice, Silvan, Nusaybin,Palu,çermik, Ergani, Adana 1895, mamuretilaziz (Elazığ) 1895, harput 1896, Malatya 1895, Arapgir 1895, Adıyaman 1895, Halep 1895, Urfa,Antep1895

1908 MEŞRUTİYETİNDEN SONRA ERMENİ İSYANLARI[25]

BİRİNCİ ADANA İSYANI 1909, ZEYTUN 17.8.1914, FINDICIK(MARAŞ)temmuz1915, KOCAELİ VE SAKARYA, BURSA İZMİR, TRABZON
SAMSUNELAZIĞ(HARPUT)Şubat1914, İKİNCİ ADANAŞUBAT 1914, SİLİFKE, YOZGAT BOĞAZLIYAN Eylül 1915,

BOĞAZLIYAN AYAKLANMASI

Yozgat'ın Boğazlıyan ilçesine bağlı Çakmak köyü ile Yazbir dağında dolaşan yetmiş kişilik silâhlı Ermeni eşkiyası, Ankara'nın Bâlâ, Haymana hudutlarındaki Yeknam ormanlarında silâhlı ve sayıca fazla Ermeni çeteleri, (Boğazlıyanın Culhalı köyü çevresinde Kozas mevkiinde Kayserinin Everek (Develi) Ermenileri tarafından yöneltilen birkaç kola ayrılmış üçyüz kadar silâhlı Ermeni çetesi görüldü.

Yine Yozgat'ın Kumkuyu köyünde saklanmış üçyüz silâhlı Ermeni çetesi 2 Eylül 331 (1915) günü çevredeki Türk köylerini ateşe verdiler. Özel olarak inşa edilmiş siperlerden, mazgal deliklerinden asker ve jandarmalar üzerine ateş açtılar. Cat-Kebir köyü ormanına sığınmış sekizyüze yakın silâhlı Ermeni orman içindeki Akdağ geçidinde önce hazırladıkları siperlerden asker, jandarma ve islâm ahaliye karşı taarruz ettiler. Günlerce süren çarpışmalardan sonra Kızılcaova'ya doğru kaçtılar.

I. Dünya savaşından sonra, Boğazlıyan kaymakamı olan Kemal Bey Ermeni tehcirinden suçlandırıldı. Damat Ferit Paşa hükümeti Ermenileri hoşnut etmek ve itilâf devletlerine hoş görünmek için Boğazlıyan kaymakamı Kemal beyi sadece hükümetin verdiği emirleri yerine getirmekten başka bir günahı olmayan suçsuz bir Türk memurunu Ermeni tehcirinden suçlu sayarak Harp divanına gönderdi. Nemrut Mustafa Paşa adındaki vicdansızın başkanlığındaki Harp divanı Boğazlıyan kaymakamı Kemal beyin asılarak idamına karar verdi.

Hüküm 8 Nisan 1919 Salı günü Beyazıt meydanında infaz edildi. Askerî Tıbbiye öğrencileriyle İstanbul Darülfünun öğrencileri Kemal beyin Sirkeciden Kadıköyüne istimbotla nakledilen cenazesine bağlılık gösterisi yaptılar.

Cenaze şehidin Moda'daki evinde götürüldü. Cenaze merasimi 10 Nisan 1919 Perşembe günü yapılırken eşi görülmemiş bir gösteri yapıldı: Cenaze Kadıköy karakolunun önünden geçerken karakoldaki vazifeliler bayrağı yarıya indirip selâm durdular. Cenazenin geçtiği yollarda kalabalık halk, asker, öğrenciler gözyaşlarıyla rahmetli Kemal beyin cenazesini selâmladılar. Böylece Türk milleti Damat Ferit paşanın hıyanetini protesto etmiş oldu.

Halep vilayetindeki aklanmalar1916, Urfa1915, Kayseri1918Sivas1914,Şebinkarahisar(Giresun)1915,Di-yarbakır1915, Erzurum Erzincan Muş Bitlis1914 Van Nisan1915.

VAN'LI KÜÇÜK KAHRAMANLAR[26]

Ordumuzun Rusları İran sınırından öteye kadar sürüp çıkarmasıyla Van'da eski neşeli ve sevinçli günler geri gelmişti. Ne yazık ki bu neşe ve sevinç uzun sürmedi. Sarıkamış'taki felâketin haberi eski keder ve matem günlerini geri getirdi. Bu felâket haberinden birkaç gün sonra Rusları İran sınırının ötesine sürüp çıkaran kahraman jandarma tümeninin cephanesinin bitmek üzere olduğu haberi geldi.

Karakış bütün şiddetiyle sürüyordu. Her taraf iki metre kalınlığında karla kaplı, yollar, geçitler kapalı olduğundan hayvan veya her hangi bir nakil vasıtasının yola çıkarılması mümkün değil.. Öyleyse kalın kar her tarafı kaplamış ki hayvanların dahi yürümesi imkânsız. Tümenin ihtiyacı olan cephaneyi insan sırtında 120 km. ye taşımaktan başka çıkar yol yok. Halbuki şehirde ihtiyar, kadın ve çocuklardan başka kimse kalmamıştı.

Şehir müdafaa meclisi valinin başkanlığında toplandı. Uzun tartışmalardan sonra 12-17 yaşları arasındaki öğrencilerden başka bu işi yapacak kimsenin bulunmadığı anlaşıldı. Öğrenci velilerinin de izni alınmak şartiyle jandarma tümenine istediği cephaneyi götürmelerine karar verildi. 120 öğrenci sırtlarındaki cephane yükleriyle cepheye doğru yola çıktılar. Bu öğrencileri yolda Ermeni baskını ye diğer tehlikelerden korumak için 18 jandarma da yanlarına muhafız olarak verildi.

Öğrencilerin bu yüce vatan perverliğini gören aşiretler de bunlara katıldılar. Küçük kahramanlar yüklerini cepheye ulaştırdıktan sonra geriye dönüş başladı, iki günki yürüyüş olaysız, normal geçti. Üçüncü gün Çuh dağlarında amansız fırtına başladı. Bu amansız fırtına zavallı küçük kahramanların felâketi oldu. Van'dan yola çıkan 120 öğrenciden ancak 10'u ayakta 30'u da hasta sedyeler üzerinde şehire dönebilmişti. 80 öğrenci korkunç fırtınadan karlar arasında can vermişti.

Başta vali olmak üzere bütün şehir halkı (Ermeniler hariç) bu perişan kafileyi şehrin giriş yerinde karşıladılar. Hastahaneler cepheden gelen yaralılarla dolu idiler, küçük hastaları evlerinde bakmakta imkânsızdı. Büyücek bir ev boşaltıp hastahaneye çevrildi. Doktorların gayret, dikkat ve ihtimamlarına rağmen ne yazık ki küçük kahramanların birçoğunu kurtarmak mümkün olmadı, İran içlerindeki cepheye cephane götürmek için Van'dan yola çıkan bu küçük kahramanlardan ancak 20-25 i kurtarılabilmiş diğerleri, vatanları namına şehit olmuşlardı.

Ermenilerin Tımar ayaklanması.

Tımar Van İle Erciş arasında bucak merkezidir. Küçük kahramanların acısı unutulmadan, ana babalarının ve bütün Vanlı müslümanların kalplerindeki sızı bütün şiddetiyle taptaze dururken 18 Şubat 1915 de Tımar bucağına bağlı Esrisin köyündeki Ermenilerin ayaklandılar

. Gevaş ayaklanması

Ermeniler 24 Şubat 1915 tarihinde ikinci bir isyan çıkardılar.

Çatak (şitok) ayaklanması

Çatak Ermenileri 12 Nisan 1915 tarihinde öncekilerden daha şiddetli bir ayaklanma çıkardılar

ERMENİLERİN VAN AYAKLANMASI.[27]

Günler geçip Rus ordusu Vana doğru ilerledikçe Ermeniler daha saldırgan oluyorlardı. Komitelerin çok önceden - şahsî müdafaa plânı - adında gönderdikleri gizli talimat uyarınca Ermeni köylüler Van'a yerleşmişler, sayıca Türklerden çok fazla olmuşlardı.

Vali Ermenilerin âni bir baskının sonucu bu zavallı çaresiz Türklerin büyük katliâmla yok edilmelerinden korkuyordu. Bu görünür tehlikeyi önlemek için valinin başkanlığında toplanan şehir müdafaa meclisi aşağıdaki kararı almıştı.

Karanlık basınca Türk halkına silah ve cephane dağıtımı yapılacaktı.

Yirmişer kişilik üç milis müfrezesi geceleri şehirde devriye gezecektir.

Namaz vakitlerinde müslümanların bir  taarruzla karşılaşmaları  için, camilerin kapılarında nöbetçiler bulundurulacaktır.

Ayaklanma sırasında gıda maddeleri bulunamayacağından halkın bir kaç günlük gıda maddesi biriktirmesi gerektir.

Kuyu ve çeşmelere Ermenilerin zehir dökmeleri ihtimali göz önüne alarak birkaç günlük ihtiyat su bulundurulacaktır.

Ermenilerin, evlerine kundak sokarak yangın çıkarmaları ihtimaline karşı itfaiye hazır durumda bulundurulacak, evlerde yangın söndürecek kum ve su hazır bulundurulacaktır.

Sokaktan bomba veya kurşun atılması mümkün pencere kenarlarına yatak yapılmayacaktır.

Geceleri pencere ve kapılar kapalı olacak kapıların arkasına kol demiri veya ağaç dayanacaktır.

Yangın, baskın, isyan hareketlerini görenler vakit geçirmeden olayı hükümete haber verecekler.

Gece sokağa çıkma yasağı konulduğu zaman herkes bu yasağa sıkıca bağlı olacaktır.

Valinin başkanlığında şehir müdafaa meclisinin aldığı bu kararı uygulamaya başlayacağı günün ilk saatlerinde, yarı aydınlığın başladığı bir zamanda Ermeniler çıkardıkları yangınlarla ayaklanmaya kalkışmışlardı.

Ermeniler, yangın ve kargaşalıktan faydalanarak ilerleyip Ulu cami çevresine giden yolları kesip buradaki müslümanları çembere almışlardı. Halk bu semte doğru ilerlemeye başladı. Ermeniler ateş açtılar. Önceden siperlere yerleşmiş, Ermenilerin pencere ve mazgallarında yaptıkları ateşten bir adım ilerlemek imkânı yoktu.

Ermeniler, ilk olarak biri birinden oldukça uzak bulunan hükümet binası, Postahane, Osmanlı Bankası ve Düyun-u Umumiye binalarını kundaklayıp yangın çıkardılar.

Yangınlar halkı şaşırttı. Bir anda sokaklar şaşkın ne olduğunu ve olacağını kestiremeyen heyecanlı insanlarla dolmuştu. Atlı itfaiye mensupları yangın yerine gelince mevzilenmiş Ermeniler halka ateş açtılar. Asker ahali biri birine karıştı. Korkunç bir panik baş gösterdi. Yaralılara, ayak altındaki cesetlere bakan kalmamıştı.

Van'da böylesine çetin boğazlaşmalar olurken Vanlılar Valinin istediği yardımcı birlikleri dört gözle bekliyorlardı. En geç akşama veya yarın sabaha kahraman askerlerimizin Van'a gelecekleri hesaplanıyordu. Sabahın erken saatlerinde müfrezenin yetiştiği şehre girmek üzere olduğu haberi yayıldı.

Bütün umutlarını kahraman askerlerimize bağlamış şehrin Müslüman halkı çoluk, çocuk, kadın, ihtiyar müfreze gözüktü. Halk çılgınca askerleri alkışlıyor, selamlıyor, sevinç göz yaşları döküyordu. Birlik durdu. Birden bire silahlarını halkın üzerine çevirdiler. Rastgele ateşe başladılar. Ölen yaralanan, kaçarak biri birini çiğneyerek ezen insanlar birbirine karıştı. Feryat, ağlama sızlama tam bir ana baba günü..

Bu kanlı ve alçakça davranışın bir Ermeni planı olduğu anlaşıldı. Ermeni çetecileri Türk askeri kılığında şehire doğru yürüyecekler, şehirde önceden Türk askeri geliyor, diye söylenti çıkarılacak. Müslüman halkın günlerce can ve gönülden beklediği Türk askerini karşılayacağı hemen hemen bütün Vanlıların kadın, ihtiyar ve çocuklarıyla askeri karşılayacakları şüphesiz. Böylece sivil halkı müdafaasız düz bir ovada yakalayıp yok etmek yüreklerinde yıllarca besledikleri intikamı almak.

Rus ordusu çok yaklaşmıştı. 15 Mayıs 1915 tarihinde Rusların Van'a girebilecekleri hesaplanıyordu. Göçme imkânı olmayanların emniyetini sağlamak. Ermenilerin intikam ve canavarlıklarından korumak için Ruslarla görüşmeler yapıldı ise de bir sonuç elde edemedi. Rus kazakları Muradiye üzerinden ilerlerken Müslümanları kılıçtan geçirmeye, Ermenilerden de daha zalim ve insafsız katliamlara başladılar. Bu canavarlardan zorlukla canlarını kurtarabilenler Van'a sığındılar 14 Mayıs 1915 te Van boşaltılmaya başlandı. Muradiye'den gelen göçmenler, boşaltmayı daha da zorlaştırmıştı. Şehrin boşaltılması Ermenileri cesaretlendirdi. Gece çıkış hareketi yaptılar. Canı ağzına gelmiş Müslüman halk Ermeniler üzerine öylesine bir hücuma geçtiler ki; akıllara durgunluk veren bu şahlanış karşısında Ermeniler, büyük kayıplar vererek tekrar inlerine dönmek zorunda kaldılar

Rus ordusu Ercek'e vardıktan sonra yelpaze şeklinde dağılıp ilerlemeye başlamıştı. Rus ordusunu durduracak hiçbir kuvvet kalmamıştı. Artık bu durum Van'ı savunmanın hem imkânı hem de manası kalmamıştı. Van'ın boşaltılmasına kalkışıldı.

Halkın hicrete hazırlanması için tellâllarla ilan yapıldı. Şehir az zamanda mağara halini aldı. Halkın bir kısmı son nefesine ve son kurşunlarına kadar şehirlerini savunmak istiyorlardı. Halka bu kararından döndürmek ipin vilayetçe pek cok çaba harcandıysa da pek azı döndü.

Müslümanlar, Van'dan ayrılırken akşam güneşinin kızgınlıklarına karışan korkunç yangının alevlerini gördüler. Ermeniler Van'ı yakmışlardı.

Ermeniler, Van'ın Rus ordusu tarafından işgalini kendileri için zafer saydılar. Dünyanın her tarafında şenlikler düzenlediler. Bayram ettiler. Gazetelerde uzun uzun makaleler yayınladılar. Ruslarla birlik olduklarını, Rusların büyük, âdil, alicenap, medeni bir millet olduğunu, altı asırlık Türk esaretinin artık sona erdiğini, bağımsız Ermenistan'ın temellerinin, atıldığını, Ermeni milletinin batı medeniyeti ve hristiyanlık dünyası için yaptığı hizmetlerin karşılığı Rus, İngiliz ve Fransızlar tarafından milletler arasında layık oldukları yerin(!) kendilerine verileceğini ilan ettiler.

Ermeniler, Van'ın Rus ordusu tarafından işgalini kendi hesaplarına nasıl zafer sayabilirler? Ne yapmışlardı? Asırlardan beri dinî ve millî hayatlarını koruyan sayesinde mutlu bir hayat sürdükleri Türk devletinin en zayıf olduğu bir zamanda onu arkadan hançerlemek, düşmanına yardımcı olmak zafer olur mu? Ermeniler, Ruslara ne biçim yardım ettiler? Eli silah tutan erkeklerin cephede oldukları sırada müdafaasız yaşlı, ihtiyar, kadın ve çocukları top yekûn öldürmek, yağmacılık, yangın çıkarmak bunlar övünülecek işler mi?

 Ermeniler, Rusların bağımsız bir Ermenistan istemediklerini, doğu vilayetlerini ele geçirebilirlerse Don bölgesinden getirecekleri kazaklarla kolonize ederek Akdeniz'e çıkmak istediklerini, kendilerini maşa yaptıklarını göremediler veya görmek istemediler. Ruslar, Kafkasya'daki Ermenileri Sibirya'ya sürgün ederken Van'ı verirler mi? Bu açık gerçeği görmediler, çünkü gözleri Türk ve İslâm düşmanlığıyla kararmıştı. Savaş nasıl sonuçlanırsa sonuçlansın Ermeniler için esirlik, kölelik değişmiyecekti. Ancak değişen bir şey olacaktı ki Türk idaresindeki dinî ve millî varlıkları tamamiyle kalkacak Rus boyunduruğu altında gerçek köle ve esir olacaklardı.

ERMENİ TEHCİRİ

Ermenilerin tehcirleri üzerinden yarım asırdan fazla bir zaman geçtiği halde halâ üzerinde türlü dedikodular yapılan bir konudur. Türk düşmanları bu hadiseyi barbarlık diye nitelemekte ve zaman zaman dünyanın her. tarafında Türkler aleyhine bir silâh olarak kullanmaktadırlar. Özellikle Ermeniler 14 mayıs gününü (tehcir kanununun yürürlüğe girdiği gün)(24nisan.1915) millî matem günü olarak kabul etmişler;

Diğer Köşe Yazıları

Perşembe Sohbetleri

Konu: Rus İhtilallerinden Sonra Türkiye-Kafkasya İlişkileri ve Türkiye’nin Kafkasya Politikası
Konuşmacı: Prof. Dr. Enis Şahin
Tarih: 3 Ocak 2018
Saat: 20:00
Yer: Türk Ocağı Binası

Sosyal Medya

Gençlik Kolları
Cumartesi Sohbetleri

Konu: Türk Birliğine Giden Altın Yol: Dil Birliği
Konuşmacı: Metehan Kaygı
Tarih: 11.12.2018
Saat: 20.00
Yer: Türk Ocağı Binası

Eskişehir

Eskişehir Hava Durumu

Tavsiye Linkler

Gün Olur Asra Bedel Fatih Harbiye Türkçülüğün Tarihi Ömer Seyfettin Seçme Hikayeler
Türk Ocakları| Türk Ocakları Tarihçe| Türk Ocakları Kurucuları| Atatürk ve Türk Ocakları| Türk Ocakları Tüzüğü| Türk Ocaklarından Haberler
Copyright @ Eskişehir Türk Ocağı & Türk Ocakları Eskişehir Şubesi & Türk Ocakları Eskişehir Şubesi