Prof. Dr. Melahat Bilge Demirköz: “Önümüzdeki 50 Yılda Politika Jeo Değil, Astro Olacak”
ODTÜ Uzay ve Hızlandırıcı Teknolojiler Uygulama ve Araştırma Merkez Müdürü, BM Yapay Zeka Kurulu Üyesi Prof. Dr. Melahat Bilge Demirköz, Eskişehir Türk Ocağı’ndaki konuşmasında uzay, yapay zeka ve astropolitika alanındaki kritik gelişmeleri değerlendirdi.
Yapay Zeka Üzerine
Demirköz, “yapay zeka” üzerinde bir kavram kargaşası olduğunu belirterek, söz konusu olanın makinenin öğrenmesi olduğunu belirtti. Yapay zekanın kendi başına bir niyeti ve aklı olmadığını, tüm yapay zeka modellerinin, eğiticilerin ona öğrenmesi gereken verileri vermesiyle ve yönlendirmesiyle şekillendiğini ifade etti.
“Yapay zekayı yönlendiren, niyeti veren insandır. Yapay zeka “kendi kendine” yahut tek başına hiçbir şey yapamaz. Eğiten biziz; onun için sorumlu da eğitimci olmalıdır.”
Doğal dil modellerinin ücretsiz gibi görünse de aslında kullanıcının sorduğu soruları, ilgilendiği alanları ve paylaştığı bilgileri işleyerek başta pazarlama ve reklam şirketlerine olmak üzere satıldığını hatırlatan Demirköz şu uyarıda bulundu:
“Eğer bir şey bedavaysa, ürün sizsiniz. Siz bu modellerle konuşurken; kim olduğunuz, sağlık bilgileriniz, hayat görüşünüz analiz edilerek bunları merak eden kurumlara pazarlanıyor.”
Yapay Zekanın Sınırları ve Gelecekteki Gelişmeler
Soru-cevap bölümünde büyük dil modellerinin veri sınırına ulaştığı iddiasını değerlendiren Demirköz konuyu netleştirdi:
“Veri tükendiğine dair söylemler yalnızca büyük dil modelleri için geçerli. Yapay zekanın asıl bilmediği şey, fizik, kimya ve biyoloji; yani sorunu gerçek dünyayı anlayamamak.”
Demirköz, yapay zekanın bugün için en temel zaafını şöyle özetledi:
“Halk arasında yapay zeka olarak adlandırılan şey, çok limitli bir sınıf olan büyük dil modelleri ve bu dil modelleri sadece insanın kelimelere döktüğü olgular üzerinden eğitildiği için şu an tüm dünyayı dilin anlattığı olarak görüyor. Onun için fiziksel dünyadaki sebep-sonuç ilişkisini anlamada ve öngörmede çok zayıf. Önümüzdeki 5 yılın en büyük gelişmesi, makinenin dünyayı bizim gibi algılamasını sağlayacak ‘dünya modelleri’ olacak.”
Yapay Zeka ve Sorumluluk
Yapay zekanın askeri operasyonlarda kullanımına ilişkin bir soruya yanıt veren Demirköz, “yapay zeka eski fotoğraf kullandı” gibi savunmaların kabul edilemez olduğunu vurgulayarak keskin bir benzetme yaptı:
“Nasıl ki bir çocuğu eğitirken anne baba sorumluluk alıyorsa, yapay zekada da sorumluluk onu eğitenlerdedir. “
Ayrıca Planet Labs gibi uydu şirketlerinin dünyanın herhangi bir noktasının son 6 saat içindeki görüntüsünü sattığını hatırlatan Demirköz, “5 yıllık harita kullandık” gibi açıklamaların inandırıcılıktan uzak olduğunu belirtti.
Sağlık Verisi ve Yapay Zeka
Kişisel sağlık verilerinin, büyük dil modellerinin işlemesi için verilmesi konusunda da uyarılarda bulunan Demirköz, bireysel veri paylaşımına karşı çıkarken devlet eliyle yürütülen anonimleştirilmiş sistemlere yeşil ışık yaktı:
“Bu veriyi Sağlık Bakanlığı kapalı devre, kimliksiz ve anonim biçimde işlerse; örneğin bulaşıcı bir hastalığın yükselişini tespit etmek ve önlem geliştirmek amacıyla kullanırsa, bu halk sağlığı için faydalı olabilir.”
Uzay ve Astropolitika Üzerine
Uzay alanının artık tek bir bireyin baskısı altına girdiğini kaydeden Demirköz kritik bir uyarıda bulundu:
“Kırılma noktası olarak, Eylül 2023’ten beri uzaydaki varlıkların %50’si tek bir insana ait. Bu oran artmaya devam ediyor. Kendisinde uzaydaki trafiği yönetme yetkisini görmeye başladı ve bunu empoze etmeye çalışıyor.”
Uzayda özellikle insansız bilimsel görevler için, yapay zeka ile kontrol edilen robotların kullanımının anlamlı olduğunu ifade eden Demirköz, Mars’ta insansız helikopterin yapay zeka ile uçurulmasını insanlık tarihinin dönüm noktalarından biri olarak değerlendirdi.
“Bu Apollo 11 kadar önemli bir adım. Uzayı keşfetmekte yapay zekasız hareket alanı pek mümkün değil; Mars ile Dünya arasındaki iletişimin ışık hızından ötürü gecikmesi iki gezegenin yörüngelerinde nerede olduğuna bağlı olarak, 3 ila 20 dakika arasında bir süre. Komut beklersen, helikopter çoktan düşmüş olabilirdi. Onun için uzaydaki gezegenleri anlama serüvenimizde yapay zekayı kullanmak faydalı.”
Uzay madenciliği konusundaki soruya yanıt veren Demirköz, genel beklentinin aksine denizaltı madenciliğine yönelimin arttığını belirtti:
“Uzaydan, örneğin göktaşlarından ve diğer gezegen ve uydularından madenleri geri getirmek büyük problem. Madencilik için özellikle insansız denizaltı sektörü, daha hızlı büyüyecek. Dünyanın yüzeyinin yüzde 71’i sularla kaplı olduğu için, yeraltı varlıklarının çoğu da deniz altında. Bu açıdan da Mavi Vatan çok önemli. Şimdilik deniz madenciliği sadece doğalgaz, petrol ve elmas için yapılmakta ancak özellikle polimetalik nodüllerin madenciliği konusunda yarış hızlanıyor.”
Türkiye’nin Uzay Çalışmaları Üzerine
Demirköz, ODTÜ İVMER ekibinin Türkiye’de gerçekleştirdiği çalışmaları özetledi: Uluslararası Uzay İstasyonunun üzerindeki Alfa Manyetik Spektrometresi deneyi ile karanlık madde odaklı kozmik ışın analizi yapay zeka modelleri kullanılarak geliştirildi. Pek çok ulusal uydu programı için, uzayda alacakları radyasyon hesaplamaları ve radyasyon testleri gerçekleştirildi. Ankara’da TENMAK tesislerinin içinde kurulan ODTÜ-Saçılmalı Demet Hattı laboratuvarında bugüne dek protonlarla 138 test tamamlandı ve nötronlarla test kapasitesi de geliştirildi. Uzay için radyasyon sayaçları geliştirildi ve Roketsan’ın Sinop’tan yaptığı Sonda uçuşlarında ve Astronotumuz Tuva Cihangir Atasever’in uçtuğu Virgin-Galactic uçuşunda bilimsel veriler toplandı ve analiz edildi. Uzay radyasyonunun atmosfere girişkenliğini anlamak üzere 9 kez stratosferik uçuş programı düzenlendi ve bilimsel veriler toplandı. Uzay radyasyonuna karşı birçok farklı radyasyon soğurucu malzeme geliştirildi ve Ay için şimdi yenilikçi yapı malzemeleri geliştirilmekte. Bilişim alanı için kuantum rassal ve kaotik rassal sayı üreteçleri geliştirildi. Fotonik kuantum kapılar ve yenilikçi kuantum hesaplama teknikleri de geliştirilmekte. İVMER ekibinde aynı zamanda uzay alanında teorik fizik çalışmaları da yapılmakta. Kütle çekimi dalgaları ve kozmoloji çalışan bir ekip de mevcut.
Yapay Zeka Sıralamasında Sürpriz Tablo
Dünya Ekonomik Forumu verilerine göre yapay zeka yetkinlik sıralamasında beklentilerin aksine Singapur’un ikinci, Çin’in ise ancak dördüncü sırada yer aldığını açıklayan Demirköz, Singapur’un önümüzdeki dönemde Tayvan ile birlikte küresel gündemin merkezine gireceğini öngördü.
Bilim ve Türkiye Üzerine
Konuşmanın kapanışında Eskişehir Türk Ocağı Şube Başkanı Nedim Ünal’ın Türkiye’nin bilim politikasına ilişkin dile getirdiği kaygılara Demirköz’ün tutumunun örtüştüğü görüldü. Yurtdışını bırakıp Türkiye’ye neden döndüğü sorusuna verdiği yanıt dikkat çekti:
“Bunu düşünmeyi faydalı bulmuyorum hayatta. Ben buradayım. Aidiyetimi hissettiğim yerdeyim.”
Bütün dinleyicilerin hipnotize vaziyette dinlediği yaklaşık iki buçuk saat süren konuşma ve çok sayıda sorulan soru ve cevaplardan sonra Ocak Başkanımız Prof. Dr. Nedim ÜNAL’ın Sayın Demirköz Hocamıza şükran beratı ve hediye takdimi ile program sona erdi.
Konuşma, Eskişehir Türk Ocağı Şube Başkanı Nedim Ünal’ın ev sahipliğinde gerçekleşti. Prof. Dr. Melahat Bilge Demirköz; ODTÜ Uzay ve Hızlandırıcı Teknolojiler Uygulama ve Araştırma Merkezi Müdürü, BM Genel Sekreteri tarafından kurulan 40 kişilik Yapay Zeka Kurulu üyesi ve Dünya Ekonomik Forumunun Genç Küresel Lideri unvanlarını taşımaktadır.
Prof. Dr. Melahat Bilge DEMİRKÖZ Kimdir.
Robert Koleji’nden mezun olduktan sonra MIT’de matematik ve müzik yandalları ile fizik okuyan Prof. Dr. Bilge Demirköz, yüksek lisansını da şimdi Uluslararası Uzay İstasyonu’nun üzerinde bulunan Alfa Manyetik Spektrometresi deneyinin yapımında çalışarak MIT’de 2001’de bitirdi. Doktorası için Oxford Üniversitesi’nde CERN’deki ATLAS deneyinde çalıştı ve sonrasında CERN Fellow seçilerek, CERN adına iki yıl çalıştı. Cambridge ve IFAE Barselona Üniversiteleri’nde kısa post-doc’lardan sonra 2011’de Türkiye’ye dönerek, ODTÜ’de göreve başladı.
Bilge Demirköz’ün araştırma grubunda, 4 mühendis, 3 tekniker, 5 doktora öğrencisi, 5 yüksek lisans öğrencisi, birçok lisans öğrencisi ve 2 idari uzman bulunmaktadır. 3 yıl boyunca TÜBİTAK Bilim Kurulu üyeliği ve 2 sene boyunca CERN Orta Doğu ve Türkiye temsilciliği de yapan Demirköz 2017’de UNESCO-L’Oreal Uluslararası Yükselen Yetenek ödülünü Paris’te yapılan bir törenle almış ve 2019’da Dünya Ekonomik Forumu tarafından Genç Küresel Lider seçilmiştir. ODTÜ Uzay ve Hızlandırıcı Teknolojiler Uygulama ve Araştırma Merkezi (İVME-R) Müdürü olan Demirköz, ekibi ile Elginkan Vakfı Teknoloji Geliştirme Ödülünü de almış ve 2024’te Eisenhower Fellow olarak seçilmiştir.
Bu yıl, BM Genel Kurulu tarafından yeni kurulan Bağımsız Uluslararası Bilimsel Yapay Zeka Paneli’ne üye olarak seçilmiştir.
